Siber Güvenlik Terimleri Sözlüğü: EDR, XDR, MDR, SIEM ve SOC Nedir?

Anahtar yönetimi, şifreleme anahtarlarının üretilmesi, güvenli saklanması, dağıtılması, düzenli değiştirilmesi ve imha edilmesini kapsayan süreçtir. Anahtarlar çoğunlukla donanım güvenlik modülü (HSM) veya anahtar yönetim servisinde, şifrelenen veriden ayrı tutulur.

İşletme açısından: Şifreli verinin yanında saklanan anahtar, şifrelemenin sağladığı korumayı ortadan kaldırır. Anahtarın kaybı ise verinin kalıcı olarak okunamaz hale gelmesi demektir; anahtar yedekleri ve erişim yetkileri bu yüzden planlanmalıdır.

İlgili: şifreleme · TLS · PAM

Ayrıcalıklı erişim yönetimi (PAM), sistem yöneticisi, veritabanı yöneticisi ve servis hesapları gibi yüksek yetkili hesapların kontrol altında tutulmasını sağlayan süreç ve araçlardır. Şifreler kasada saklanır, erişim talep ve onayla açılır, oturumlar kayıt altına alınır. Geçici yetki verme (just-in-time) yaygın bir uygulamadır.

İşletme açısından: Saldırganlar ağa girdikten sonra çoğunlukla yönetici hesaplarını hedefler. PAM, bu hesapların kim tarafından, ne zaman ve hangi amaçla kullanıldığını izlenebilir hale getirir ve denetimlerde kanıt üretir.

İlgili: en az yetki ilkesi · MFA · zero trust

CVE (Common Vulnerabilities and Exposures), kamuya açıklanmış güvenlik açıklarına tekil bir kimlik numarası veren uluslararası programdır. CVE-2024-12345 biçimindeki numara, aynı açığın üretici duyurularında, tarama raporlarında ve yama notlarında aynı adla takip edilmesini sağlar. Program cve.org üzerinden yürütülür.

İşletme açısından: Bir zafiyet raporundaki CVE numarası, ilgili yamanın ve risk değerlendirmesinin hızla bulunmasını kolaylaştırır. Önceliklendirmede yalnızca önem puanına değil, açığın aktif olarak istismar edilip edilmediğine de bakılır.

İlgili: zafiyet taraması · yama yönetimi

Çok faktörlü doğrulama (MFA), oturum açarken birbirinden farklı en az iki doğrulama unsuru isteyen yöntemdir. NIST tanımına göre bu unsurlar bilinen bir şey (şifre, PIN), sahip olunan bir şey (telefon, donanım anahtarı) ve kişinin kendisine ait bir özelliktir (biyometri). Şifre çalınsa bile ikinci unsur olmadan hesaba erişilemez.

İşletme açısından: E-posta, VPN, uzak masaüstü ve yönetim panelleri MFA’nın öncelikli uygulanacağı yerlerdir. SMS kodu yerine uygulama tabanlı onay veya donanım anahtarı kullanmak, kimlik avına karşı daha dayanıklı bir yapı kurar.

İlgili: sıfır güven · PAM · zero trust ağ güvenliği

DDoS (dağıtık hizmet engelleme), çok sayıda ele geçirilmiş cihazdan aynı anda trafik gönderilerek bir sitenin, uygulamanın veya internet hattının hizmet veremez hale getirilmesidir. Saldırı bant genişliğini doldurmayı, ağ cihazlarını yormayı veya uygulamanın kendisini meşgul etmeyi hedefleyebilir.

İşletme açısından: Online satış veya müşteri hizmeti sunan işletmelerde kesinti doğrudan gelir kaybıdır. Büyük hacimli saldırılar genellikle operatör veya veri merkezi seviyesinde süzülür; uygulama katmanı saldırılarında WAF ve hız sınırlama devreye girer.

İlgili: WAF · bant genişliği · firewall çözümleri

EDR, bilgisayar ve sunucularda süreç, dosya, ağ bağlantısı ve kayıt defteri hareketlerini sürekli kaydeden, şüpheli davranışı tespit eden ve müdahale imkânı veren uç nokta güvenliği çözümüdür. İmza tabanlı antivirüsten farkı, bilinmeyen tehditleri davranıştan yakalayabilmesi ve olayın geriye dönük incelenmesine olanak tanımasıdır.

İşletme açısından: Fidye yazılımı şifrelemeye başlamadan önce görülen olağandışı davranışlar EDR ile yakalanabilir ve cihaz ağdan izole edilebilir. EDR’ın ürettiği alarmların izlenmesi için bir ekip veya MDR hizmeti gerekir.

İlgili: uç nokta güvenliği · XDR · MDR

En az yetki ilkesi, her kullanıcıya, uygulamaya ve servis hesabına yalnızca işini yapmak için gereken asgari erişim hakkının verilmesini öngörür. NIST sözlüğü bu ilkeyi, sistemin kullanıcı ve süreç yetkilerini atanan görevlerle sınırlaması olarak tanımlar. Yetkiler rol bazında verilir ve düzenli olarak gözden geçirilir.

İşletme açısından: Gereğinden geniş yetkili bir hesap ele geçirildiğinde zarar da o ölçüde büyür. Ayrılan çalışanların hesaplarını kapatmak ve yönetici yetkisini günlük kullanım hesaplarından ayırmak bu ilkenin en hızlı sonuç veren adımlarıdır.

İlgili: ayrıcalıklı erişim yönetimi · sıfır güven

Fidye yazılımı, dosyaları şifreleyerek veya kopyalayarak sistemlere erişimi engelleyen ve verinin geri verilmesi ya da yayımlanmaması karşılığında ödeme isteyen zararlı yazılımdır. Güncel saldırılarda şifrelemeden önce veri dışarı çıkarılır ve yedekler de hedef alınır. Giriş noktası çoğunlukla kimlik avı, yamasız sistemler veya ele geçirilmiş uzaktan erişim hesaplarıdır.

İşletme açısından: Saldırganın silemeyeceği ve geri yüklemesi düzenli test edilen yedek, iş kesintisini sınırlayan temel önlemdir. CISA’nın #StopRansomware rehberi de kritik verinin çevrim dışı ve şifreli yedeklerinin tutulmasını önerir.

İlgili: fidye yazılımından korunma · dayanıklılık testi · değiştirilemez yedek

Güvenlik duvarı (firewall), ağlar arasındaki trafiği önceden tanımlanmış kurallara göre izin veren veya engelleyen donanım ya da yazılımdır. Kurallar kaynak ve hedef adres, port ve protokol gibi bilgilere dayanır. İnternet ile iç ağ arasında, şubeler arasında veya sunucu bölümleri arasında konumlandırılabilir.

İşletme açısından: Güvenlik duvarının etkisi kural setinin kalitesine bağlıdır. Kullanılmayan açık portlar ve “her şeye izin ver” kuralları düzenli gözden geçirmede temizlenmeli, değişiklikler kayıt altına alınmalıdır.

İlgili: firewall çözümleri · NGFW · WAF

IDS (saldırı tespit sistemi), ağ veya sunucu trafiğini bilinen saldırı imzalarına ve olağandışı davranışlara karşı izleyip uyarı üretir. IPS (saldırı önleme sistemi) aynı tespiti yapar, ek olarak şüpheli trafiği otomatik olarak keser. Günümüzde çoğunlukla yeni nesil güvenlik duvarlarının bir özelliği olarak sunulur.

İşletme açısından: IPS’in yanlış pozitifleri meşru trafiği de engelleyebileceği için kurallar önce izleme modunda denenir. Üretilen uyarıların SIEM’e aktarılması, olayların diğer kayıtlarla birlikte değerlendirilmesini sağlar.

İlgili: NGFW · SIEM · firewall çözümleri

ISO/IEC 27001, bilgi güvenliği yönetim sisteminin (BGYS) kurulması, uygulanması, sürdürülmesi ve sürekli iyileştirilmesi için gereklilikleri tanımlayan uluslararası standarttır. Risk değerlendirmesine dayanır ve erişim kontrolü, kriptografi, tedarikçi ilişkileri, olay yönetimi gibi alanlarda kontroller içerir. Belgelendirme bağımsız kuruluşlarca yapılan denetimle verilir.

İşletme açısından: Tedarikçi seçerken ISO/IEC 27001 belgesi, firmanın bilgi güvenliğini sistematik olarak yönettiğini gösteren bir işarettir. Belgenin hangi hizmet ve lokasyonları kapsadığı ayrıca kontrol edilmelidir.

İlgili: ISO/IEC 27701 · sertifikalarımız · ISO 22301

ISO/IEC 27701, kişisel verilerin gizliliğinin yönetimi için gereklilikler ve rehberlik sunan uluslararası standarttır. ISO/IEC 27001 üzerine kurulan bir gizlilik bilgi yönetim sistemi (PIMS) tanımlar ve kişisel veri işleyen kuruluşları veri sorumlusu ile veri işleyen rolleri açısından ayrı ayrı ele alır.

İşletme açısından: Kişisel veri işleyen bir hizmet sağlayıcının ISO/IEC 27701 belgesi, gizlilik süreçlerinin denetlenmiş olduğunu gösterir. Bu belge KVKK uyumunu tek başına kanıtlamaz, ancak teknik ve idari tedbirlerin değerlendirilmesinde yararlı bir dayanaktır.

İlgili: ISO/IEC 27001 · KVKK · sertifikalarımız

Kimlik avı (phishing), güvenilir bir kurum veya kişi gibi görünen e-posta, SMS ya da web sayfalarıyla kullanıcı adı, şifre veya ödeme bilgisi toplamaya çalışan saldırı türüdür. Sahte fatura, kargo bildirimi ve oturum açma sayfası en yaygın biçimleridir. Belirli bir kişiyi hedefleyen türüne hedefli kimlik avı (spear phishing) denir.

İşletme açısından: Çalınan bir şifre çoğu zaman fidye yazılımı saldırısının ilk adımıdır. E-posta filtreleme, çok faktörlü doğrulama ve çalışan farkındalık eğitimleri birlikte uygulandığında başarılı giriş olasılığı belirgin şekilde düşer.

İlgili: sosyal mühendislik · MFA · siber güvenlik hizmetleri

KVKK, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu‘nun kısaltmasıdır; kanun Türkiye’de kişisel verilerin işlenmesine ilişkin temel kuralları belirler. Kanunun 12. maddesi, veri sorumlusuna verinin hukuka aykırı işlenmesini ve erişilmesini önlemek ve muhafazasını sağlamak için uygun teknik ve idari tedbirleri alma yükümlülüğü getirir.

İşletme açısından: Teknik tedbirler arasında erişim yetkilendirmesi, kayıt tutma, şifreleme, yedekleme ve sızma testi gibi uygulamalar öne çıkar. Bu sözlükteki açıklamalar hukuki görüş değildir; somut yükümlülükler için hukuk danışmanına başvurulmalıdır.

İlgili: KVKK güvenlik danışmanlığı · KVKK ve veri yedekleme · veri ihlali bildirimi

Log yönetimi, sistem ve uygulamaların ürettiği kayıtların toplanması, değiştirilemeyecek şekilde saklanması, aranabilir hale getirilmesi ve belirlenen süre sonunda imha edilmesi sürecidir. Kimin hangi sisteme ne zaman eriştiğini gösteren erişim kayıtları bu sürecin merkezindedir.

İşletme açısından: Bir olay sonrasında neyin olduğunu anlamak için kayıtların bulunması ve bütünlüğünün korunmuş olması gerekir. Saklama süreleri sektöre ve mevzuata göre değiştiği için hukuki değerlendirmeyle belirlenmelidir.

İlgili: SIEM ve log yönetimi · SIEM · KVKK

MDR (Managed Detection and Response, yönetilen tespit ve müdahale), tehdit tespiti, analiz ve müdahalenin bir hizmet sağlayıcı tarafından sürekli yürütüldüğü hizmet modelidir. Genellikle uç nokta (EDR) veya XDR verisine dayanır ve tespit edilen tehdide karşı cihaz izolasyonu gibi müdahaleleri de kapsar.

İşletme açısından: EDR ve XDR birer teknolojidir, MDR ise bu teknolojiyi işleten ekiptir. Kendi güvenlik ekibi sınırlı olan işletmeler için alarmların gece ve hafta sonu da değerlendirilmesini sağlar.

İlgili: EDR · XDR · SOC hizmeti

Olay müdahalesi (incident response), bir güvenlik olayının tespitinden kapanışına kadar izlenen yapılandırılmış süreçtir. Tipik aşamalar hazırlık, tespit ve analiz, sınırlama, temizleme, kurtarma ve olay sonrası değerlendirmedir. Her aşamada kimin karar vereceği önceden belirlenir.

İşletme açısından: Olay anında rol ve iletişim planı olmayan ekipler değerli saatler kaybeder. Yazılı bir müdahale planı, yöneticiler, hukuk birimi ve gerekirse KVKK bildirimi için kimlerin devreye gireceğini netleştirir; plan yılda en az bir kez tatbikatla denenmelidir.

İlgili: SOC hizmeti · veri ihlali bildirimi · felaket kurtarma

SIEM (Security Information and Event Management), sunucu, ağ cihazı, güvenlik duvarı ve uygulamalardan gelen kayıtları tek merkezde toplayan, ilişkilendiren ve şüpheli örüntüler için alarm üreten sistemdir. Kayıtları uzun süre saklayarak geriye dönük inceleme ve denetim raporlaması da sağlar.

İşletme açısından: SIEM bir araçtır; alarmları kimin, ne kadar sürede değerlendireceği tanımlanmadığında değer üretmez; çoğu işletme SIEM’i bu yüzden bir SOC hizmetiyle birlikte kullanır. Konu SIEM nedir yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

İlgili: SIEM ve log yönetimi · SOC · log yönetimi

Sıfır güven (zero trust), kurum ağı içinde olmanın tek başına güven sağlamadığını kabul eden güvenlik modelidir. Her erişim isteği kullanıcı kimliği, cihaz durumu ve bağlam açısından ayrı ayrı doğrulanır ve yalnızca gereken kaynağa izin verilir. Model, NIST SP 800-207 yayınında ayrıntılı olarak tanımlanmıştır.

İşletme açısından: Uzaktan çalışma, bulut uygulamaları ve şube bağlantıları klasik ağ sınırını belirsizleştirir. Sıfır güven, saldırganın ele geçirdiği tek bir hesapla ağın tamamında dolaşmasını zorlaştırır; geçiş genellikle MFA ve ağ segmentasyonuyla adım adım yapılır.

İlgili: zero trust ağ güvenliği · en az yetki · ağ segmentasyonu

Sızma testi (penetrasyon testi), yetkili uzmanların gerçek bir saldırganın yöntemlerini kullanarak sistemlere izinli şekilde girmeye çalıştığı güvenlik değerlendirmesidir. Otomatik taramanın ötesine geçer; açıkların birbirine bağlanarak nereye kadar ilerlenebildiğini gösterir. Kapsam, süre ve kurallar test öncesinde yazılı olarak belirlenir.

İşletme açısından: Rapor, açıkların iş etkisine göre önceliklendirilmesini ve düzeltmelerin yeniden testle doğrulanmasını sağlar. Büyük altyapı değişikliklerinden sonra ve düzenli aralıklarla yapılması yaygın bir uygulamadır.

İlgili: penetrasyon testi · zafiyet taraması · WAF

SOC (Security Operations Center), güvenlik olaylarını sürekli izleyen, alarmları değerlendiren ve olay müdahalesini yürüten ekip ve süreçlerin bütünüdür. SOC; SIEM, EDR ve ağ güvenliği araçlarından gelen verileri kullanır. İşletme içinde kurulabilir veya dış hizmet olarak alınabilir.

İşletme açısından: Kesintisiz izleme için vardiyalı uzman kadro gerekir; bu da çoğu orta ölçekli işletme için kendi SOC’unu kurmayı maliyetli kılar. Dış kaynaklı SOC’ta önemli olan, müdahale sürelerinin ve yetki sınırlarının sözleşmede açıkça yazmasıdır.

İlgili: SOC hizmeti · SIEM · MDR

Sosyal mühendislik, teknik bir açık yerine insanların güvenini, aceleciliğini veya yardımseverliğini kullanarak bilgi ya da erişim elde etme yöntemidir. Telefonla destek ekibi gibi davranmak, yöneticiden geliyormuş gibi acil ödeme talimatı göndermek ve sahte tedarikçi banka hesabı bildirmek tipik örneklerdir. Kimlik avı bu yöntemin en yaygın dijital biçimidir.

İşletme açısından: Teknik önlemler ne kadar güçlü olursa olsun, ödeme ve yetki değişikliklerinde ikinci bir kanaldan teyit almak gibi süreç kuralları gerekir. Bu kurallar yazılı olduğunda çalışanlar baskı altında da doğru adımı atabilir.

İlgili: kimlik avı · olay müdahalesi

Şifreleme, veriyi bir algoritma ve anahtar kullanarak yalnızca doğru anahtara sahip olanların okuyabileceği biçime dönüştürmektir. Diskte veya yedekte duran veri için durağan veri şifrelemesi, ağ üzerinde taşınan veri için aktarım sırasında şifreleme kullanılır. Güvenlik, algoritmanın yanı sıra anahtarın korunmasına bağlıdır.

İşletme açısından: Kaybolan bir dizüstü bilgisayar veya çalınan bir yedek, şifreli olduğunda okunamaz. Kişisel veri işleyen işletmelerde şifreleme, teknik tedbirler arasında öne çıkan uygulamalardandır.

İlgili: anahtar yönetimi · TLS · KVKK teknik tedbirler listesi

Tehdit istihbaratı, saldırganların kullandığı yöntemler, altyapılar ve göstergeler (zararlı IP adresleri, alan adları, dosya özetleri) hakkında toplanan ve analiz edilen bilgidir. Teknik göstergeler güvenlik araçlarına beslenirken, stratejik istihbarat sektöre yönelik eğilimleri anlamaya yardımcı olur.

İşletme açısından: Ham gösterge listeleri tek başına değer üretmez; işletmenin kendi sistemleri ve sektörüyle ilişkilendirildiğinde anlam kazanır. SOC ve SIEM kurallarının güncel tutulmasında başlıca kaynaklardan biridir.

İlgili: SOC · SIEM · SOC hizmeti

TLS (Transport Layer Security), istemci ile sunucu arasındaki trafiği şifreleyen ve sunucunun kimliğini sertifikayla doğrulayan protokoldür. Tarayıcıdaki HTTPS bağlantısı, e-posta aktarımı ve birçok API TLS kullanır. Eski SSL ve TLS 1.0/1.1 sürümleri güvensiz kabul edilir; güncel kullanım TLS 1.2 ve 1.3’tür.

İşletme açısından: Sertifikaların süresinin dolması hem hizmet kesintisine hem de kullanıcı güveninin sarsılmasına yol açar. Sertifika envanteri ve otomatik yenileme, eski protokollerin kapatılmasıyla birlikte ele alınmalıdır.

İlgili: şifreleme · anahtar yönetimi

Veri ihlali bildirimi, kişisel verilerin kanuni olmayan yollarla başkaları tarafından elde edilmesi durumunda veri sorumlusunun Kişisel Verileri Koruma Kurulu’na ve ilgili kişilere bilgi vermesidir. Kurul’un 2019/10 sayılı kararına göre Kurul’a bildirim, ihlalin öğrenilmesinden itibaren gecikmeksizin ve en geç 72 saat içinde yapılır.

İşletme açısından: 72 saatlik süre, olayın kapsamını anlamak için kayıtların ve müdahale planının hazır olmasını gerektirir. Bildirimin içeriği ve zamanlaması hukuki bir değerlendirmedir; teknik ekip bu değerlendirmeye gerekli bulguları sağlar.

İlgili: olay müdahalesi · log yönetimi · KVKK güvenlik danışmanlığı

Veri sızıntısı önleme (DLP), hassas verinin e-posta, web yüklemesi, USB bellek veya bulut paylaşımı yoluyla yetkisiz şekilde kurum dışına çıkmasını tespit eden ve engelleyen çözüm ve politikalardır. Kimlik numarası, kart bilgisi veya etiketlenmiş belgeler gibi içerikleri kurallarla tanır.

İşletme açısından: DLP’nin işe yaraması için önce hangi verinin nerede tutulduğunun ve ne kadar hassas olduğunun bilinmesi gerekir. Kurallar izleme modunda başlatılıp iş akışlarını bozmayacak şekilde sıkılaştırılır.

İlgili: KVKK · şifreleme · KVKK güvenlik danışmanlığı

WAF (Web Application Firewall), web uygulamalarına gelen HTTP/HTTPS isteklerini inceleyerek SQL enjeksiyonu, siteler arası betik çalıştırma (XSS) ve benzeri uygulama katmanı saldırılarını engelleyen güvenlik katmanıdır. Ağ güvenlik duvarından farklı olarak isteğin içeriğine bakar. Uygulamanın önünde ters vekil sunucu veya bulut hizmeti olarak çalışabilir.

İşletme açısından: E-ticaret sitesi, müşteri portalı veya internete açık API çalıştıran işletmeler için kod düzeltilene kadar zaman kazandıran bir koruma sağlar. WAF, güvenli yazılım geliştirmenin yerini tutmaz; sızma testiyle birlikte değerlendirilmelidir.

İlgili: firewall çözümleri · sızma testi · DDoS

XDR (Extended Detection and Response), tespit ve müdahaleyi uç noktanın ötesine taşıyarak e-posta, kimlik, ağ ve bulut iş yüklerinden gelen veriyi tek platformda ilişkilendiren yaklaşımdır. Bir saldırının kimlik avı e-postasından başlayıp sunucuya ulaşana kadarki adımları tek olay olarak gösterebilir.

İşletme açısından: Farklı ekranlardaki alarmları tek tek birleştirme yükünü azaltır. XDR çoğu durumda SIEM’in yerini tamamen tutmaz; uzun süreli kayıt saklama ve mevzuat raporlaması ihtiyacı ayrıca değerlendirilir.

İlgili: EDR / XDR çözümleri · EDR · SIEM

Yama yönetimi, işletim sistemi, uygulama ve donanım yazılımı güncellemelerinin envanterlenmesi, test edilmesi, planlı şekilde uygulanması ve sonucunun doğrulanması sürecidir. Kritik güvenlik yamaları için daha kısa, diğerleri için düzenli bakım pencereleri tanımlanır.

İşletme açısından: Yamasız sistemler saldırganların en sık kullandığı giriş yollarındandır. Hangi cihazda hangi sürümün çalıştığını gösteren güncel bir envanter olmadan yama süreci eksik kalır; desteği biten yazılımlar ayrıca planlanmalıdır.

İlgili: CVE · zafiyet taraması · zafiyet taraması hizmeti

Yeni nesil güvenlik duvarı (NGFW), port ve adres filtrelemesine ek olarak uygulama tanıma, kullanıcı bazlı kural, saldırı önleme ve şifreli trafik incelemesi gibi özellikleri tek cihazda birleştiren güvenlik duvarıdır. Trafiği yalnızca port numarasına göre değil, hangi uygulamaya ait olduğuna göre değerlendirir.

İşletme açısından: Şube, veri merkezi ve uzaktan erişim trafiğinin tek noktadan yönetilmesini sağlar. Lisanslı özelliklerin (saldırı imzaları, URL filtreleme) güncel tutulması, cihazın gerçek koruma düzeyini belirler.

İlgili: firewall çözümleri · IDS / IPS · güvenlik duvarı

Zafiyet taraması, sunucu, ağ cihazı ve uygulamaları otomatik araçlarla tarayarak bilinen güvenlik açıklarını, eksik yamaları ve hatalı yapılandırmaları raporlayan çalışmadır. Bulgular genellikle CVE numaraları ve önem dereceleriyle listelenir. Tarama dış (internetten) ve iç (ağ içinden) olarak yapılabilir.

İşletme açısından: Yeni açıklar sürekli yayımlandığı için tek seferlik tarama kısa sürede eskir; düzenli tekrar ve bulguların takibi gerekir. Zafiyet taraması geniş ama yüzeysel, sızma testi ise dar ama derin bir bakış sağlar.

İlgili: zafiyet taraması hizmeti · CVE · sızma testi