Bulut Bilişim Terimleri: IaaS, Sanallaştırma, VPS ve Depolama Sözlüğü

Blok depolama, veriyi sabit boyutlu bloklar halinde saklayan ve işletim sistemine ham disk (volume) olarak sunulan depolama türüdür. Dosya sistemi, diski bağlayan sunucu tarafından oluşturulur. Sanal makine diskleri, SAN sistemleri ve veritabanı diskleri tipik örneklerdir.

İşletme açısından: Düşük gecikme ve yüksek IOPS gerektiren veritabanı ve işletim sistemi diskleri için kullanılır; birim maliyeti nesne depolamaya göre yüksektir, bu yüzden arşiv verisi genellikle nesne depolamaya taşınır.

İlgili: IOPS · nesne depolama

Bulut bilişim, sunucu, depolama, ağ ve uygulama gibi yapılandırılabilir bilgi işlem kaynaklarına ağ üzerinden, ihtiyaç anında erişilmesini sağlayan modeldir. NIST SP 800-145 tanımına göre bu modelin beş temel özelliği self servis kullanım, geniş ağ erişimi, kaynak havuzu, hızlı esneklik ve ölçülen hizmettir. Kaynaklar sağlayıcıyla asgari etkileşimle devreye alınır ve geri bırakılır.

İşletme açısından: Donanım satın almak yerine kapasite ihtiyaç kadar kiralanır; yatırım harcaması işletme giderine dönüşür ve kapasite artışı haftalar yerine kısa sürede yapılabilir.

İlgili: NIST SP 800-145 · cloud çözümleri · IaaS

Buluta taşıma, uygulamaların, sunucuların ve verilerin şirket içi altyapıdan veya başka bir sağlayıcıdan bulut ortamına aktarılmasıdır. Yaygın yaklaşımlar değişiklik yapmadan taşıma (rehost, lift-and-shift), kısmi uyarlama (replatform) ve uygulamanın yeniden tasarlanmasıdır (refactor). Envanter, bağımlılık analizi, test ve geri dönüş planı sürecin temel adımlarıdır.

İşletme açısından: Kesinti süresi ve veri tutarlılığı en büyük risklerdir; taşıma öncesinde hazırlık düzeyinin ölçülmesi planlamayı netleştirir.

İlgili: bulut taşıma hizmetleri · sunucuyu buluta taşıma · buluta taşıma hazırlık testi

Cloud sunucu, birden fazla fiziksel sunucudan oluşan bir küme ve paylaşımlı depolama üzerinde çalışan sanal sunucudur. Fiziksel sunuculardan biri arızalandığında sanal sunucu kümedeki başka bir sunucuda yeniden başlatılabilir; işlemci, bellek ve disk kapasitesi ihtiyaca göre değiştirilebilir. Pratikte IaaS modelinin en yaygın ürünüdür.

İşletme açısından: Tek fiziksel makineye bağlı VPS’e göre daha yüksek erişilebilirlik sunar; ERP, web uygulaması ve dosya sunucusu gibi iş yüklerinin çoğu için başlangıç noktasıdır.

İlgili: cloud sunucu kiralama · cloud sunucu avantajları · VPS

Çoklu bulut, bir kuruluşun birden fazla bulut sağlayıcısının hizmetlerini aynı anda kullanmasıdır. Hibrit buluttan farkı, odağın farklı sağlayıcılar olmasıdır; iki kavram sık sık birlikte kullanılır ve sektörde net bir ayrım üzerinde uzlaşı yoktur. Tek sağlayıcıya bağımlılığı azaltmak ve her iş yükü için uygun hizmeti seçmek başlıca amaçlardır.

İşletme açısından: Esneklik kazandırır, fakat izleme, güvenlik politikası, faturalama ve yetkin personel ihtiyacını sağlayıcı sayısı kadar çoğaltır.

İlgili: hibrit bulut · yönetilen hizmetler

Dedicated sunucu, fiziksel bir sunucunun tüm donanımıyla tek bir müşteriye kiralanmasıdır. Sağlayıcı tarafında sanallaştırma katmanı bulunmaz; işlemci, bellek ve diskler başka bir kullanıcıyla paylaşılmaz ve müşteri isterse kendi hipervizörünü kurabilir. Bare-metal sunucu ifadesi de aynı anlamda kullanılır.

İşletme açısından: Lisansı fiziksel çekirdeğe bağlı yazılımlar, yüksek disk performansı isteyen veritabanları ve tam donanım kontrolü gereken iş yükleri için tercih edilir; donanım arızasına karşı yedek plan ayrıca kurulmalıdır.

İlgili: dedicated sunucu kiralama · veri merkezi terimleri · cloud sunucu

Dikey ölçekleme, mevcut bir sunucunun işlemci, bellek veya disk kapasitesinin artırılması (scale up) ya da azaltılmasıdır (scale down). Uygulamada değişiklik gerektirmez; ancak tek sunucunun ve altındaki fiziksel makinenin sınırına ulaşılabilir ve bazı değişiklikler yeniden başlatma gerektirir.

İşletme açısından: Veritabanı ve ERP gibi tek sunucuda çalışmak üzere tasarlanmış uygulamalarda en pratik büyüme yoludur; yeniden başlatma gerekiyorsa değişiklik bakım penceresine planlanır.

İlgili: yatay ölçekleme · cloud sunucu kiralama

ESXi, VMware’in doğrudan fiziksel sunucu üzerine kurulan Tip 1 hipervizörüdür. Ayrı bir genel amaçlı işletim sistemine ihtiyaç duymaz; işlemci, bellek, depolama ve ağ kaynaklarını sanal makinelere paylaştırır. Tek başına yönetilebilir, ancak birden çok ESXi sunucusu genellikle vCenter üzerinden merkezi olarak yönetilir.

İşletme açısından: ESXi sürümü ve yamaları güvenlik açısından kritiktir; hipervizördeki bir zafiyet, üzerinde çalışan tüm sanal makineleri etkileyebilir.

İlgili: hipervizör · vCenter · VMware yönetimi

Genel bulut, altyapının bir sağlayıcı tarafından işletildiği ve ortak bir kaynak havuzundan çok sayıda müşteriye hizmet verdiği dağıtım modelidir. Müşteriler aynı fiziksel donanımı paylaşır; ayrım sanallaştırma ve erişim kontrolleriyle sağlanır. Kaynaklar internet üzerinden self servis olarak alınır ve kullanım kadar ücretlendirilir.

İşletme açısından: Hızlı başlangıç ve geniş ölçekleme imkânı sunar; verinin hangi ülkede tutulduğu ve aylık maliyetin kullanımla nasıl değiştiği önceden incelenmelidir.

İlgili: cloud sunucu avantajları · veri yerelliği · özel bulut

GPU sunucu, genel amaçlı işlemcinin yanında bir veya daha fazla grafik işlem birimi (GPU) bulunan ve paralel hesaplama gerektiren iş yükleri için tasarlanmış sunucudur. Yapay zekâ modeli eğitimi ve çıkarımı (inference), görüntü işleme, 3D render ve bilimsel hesaplama tipik kullanım alanlarıdır. GPU belleği (VRAM), hangi modelin çalıştırılabileceğini belirleyen başlıca sınırdır.

İşletme açısından: Dönemsel yoğun hesaplamalarda satın alma yerine kiralama, pahalı donanımın hızla eskimesi riskini azaltır.

İlgili: GPU sunucu · GPU sunucu nedir · GPU VRAM hesaplayıcı

Hibrit bulut, iki veya daha fazla ayrı bulut altyapısının (özel, genel veya topluluk) bağımsız kalırken veri ve uygulama taşınabilirliği sağlayan teknolojilerle birlikte kullanıldığı modeldir; bu tanım NIST SP 800-145’e aittir. Uygulamada şirket içi sunucuların bir bulut ortamıyla birlikte çalıştığı yapılar için de hibrit bulut ifadesi kullanılır.

İşletme açısından: Hassas veya taşınması zor sistemler yerinde kalırken yedekleme, felaket kurtarma ya da dönemsel yük buluta aktarılabilir; iki ortam arasındaki ağ bağlantısı ve kimlik yönetimi tasarımın merkezindedir.

İlgili: cloud çözümleri · çoklu bulut

Hipervizör, fiziksel donanım ile sanal makineler arasında çalışan ve misafir işletim sistemlerini yöneten sanallaştırma bileşenidir; NIST, misafir işletim sistemlerinin donanımla iletişimini de bu bileşenin yönettiğini belirtir. Doğrudan donanım üzerinde çalışan türe Tip 1 (bare-metal), bir işletim sistemi üzerinde çalışan türe Tip 2 denir. VMware ESXi ve Microsoft Hyper-V Tip 1 örnekleridir.

İşletme açısından: Sunucu tarafında Tip 1 hipervizörler kullanılır; hipervizör seçimi lisanslamayı, yönetim araçlarını ve yedekleme yazılımı uyumluluğunu doğrudan etkiler.

İlgili: NIST sözlüğü: hypervisor · ESXi · sanallaştırma

IaaS, işlemci, bellek, depolama ve ağ gibi temel altyapı kaynaklarının hizmet olarak sunulduğu bulut modelidir. İşletim sistemi, uygulamalar ve veriler kullanıcı tarafından yönetilir; alttaki fiziksel donanım ve sanallaştırma katmanı sağlayıcının sorumluluğundadır. Cloud sunucu ve sanal makine kiralama bu modelin en yaygın örneğidir.

İşletme açısından: Mevcut uygulamaları değiştirmeden buluta taşımak için en uygun modeldir; işletim sistemi, yama ve yedekleme sorumluluğu kullanıcıda kalır veya yönetilen hizmetle devredilir.

İlgili: cloud sunucu kiralama · PaaS · yönetilen hizmet

IOPS (Input/Output Operations Per Second), bir depolama sisteminin saniyede tamamlayabildiği okuma ve yazma işlemi sayısıdır. Değer; blok boyutuna, okuma-yazma oranına, rastgele ya da sıralı erişime ve kuyruk derinliğine göre değişir, bu koşullar belirtilmeden verilen bir IOPS rakamı karşılaştırılamaz. Gecikme (latency) ve aktarım hızı (throughput) ile birlikte değerlendirilir.

İşletme açısından: Veritabanı ve RDS sunucularında yavaşlığın sık nedeni işlemci değil disk performansıdır; teklif aşamasında disk tipi ve IOPS sınırı sorulmalıdır.

İlgili: blok depolama · RDS sunucu boyutlandırma

Kaynak aşırı tahsisi, sanal makinelere atanan toplam vCPU veya bellek miktarının fiziksel sunucudaki gerçek kapasiteyi aşacak şekilde planlanmasıdır. Tüm sanal makinelerin aynı anda tam yük altında çalışmayacağı varsayımına dayanır. Örneğin 32 iş parçacıklı bir sunucuda toplam 96 vCPU dağıtılması 3:1 oranında aşırı tahsistir.

İşletme açısından: Makul oranlar donanım verimliliği sağlar; oran çok yükseldiğinde sanal makineler işlemci sırası bekler (CPU ready) ve yoğun saatlerde performans düşer.

İlgili: vCPU · VDS · VPS seçimi

Konteyner, bir uygulamayı bağımlılıklarıyla birlikte paketleyen ve ana makinenin işletim sistemi çekirdeğini paylaşarak yalıtılmış bir süreç olarak çalıştıran yapıdır. Sanal makineden farklı olarak kendi çekirdeğini taşımaz; daha hafiftir ve saniyeler içinde başlar. Docker ve containerd yaygın konteyner çalışma ortamlarıdır.

İşletme açısından: Uygulamanın her ortamda aynı şekilde çalışmasını sağlar; konteynerler genellikle sanal makineler veya fiziksel sunucular üzerinde çalışır, yani sanallaştırmanın yerine değil üstüne gelir.

İlgili: Kubernetes · sanal makine · Linux yönetimi

Kubernetes, konteynerleştirilmiş iş yüklerini ve hizmetleri yöneten, taşınabilir ve genişletilebilir açık kaynak bir platformdur. Konteynerlerin sunuculara yerleştirilmesini, ölçeklenmesini, arızada yeniden başlatılmasını ve güncellenmesini bildirimsel (declarative) yapılandırmayla otomatikleştirir. Proje, Cloud Native Computing Foundation (CNCF) çatısı altında geliştirilir.

İşletme açısından: Çok sayıda mikroservisi olan ekipler için güçlü bir araçtır; kurulumu ve işletimi uzmanlık ister, az sayıda uygulama için sanal makineler daha sade bir seçenek olabilir.

İlgili: Kubernetes belgeleri · konteyner

Nesne depolama, veriyi dosya hiyerarşisi veya disk blokları yerine benzersiz bir anahtar, verinin kendisi ve meta veriden oluşan nesneler halinde saklayan depolama mimarisidir. Nesneler kova (bucket) adı verilen kapsayıcılarda tutulur ve HTTP tabanlı bir API ile erişilir. Kapasite, yeni düğümler eklenerek yatay olarak büyütülür.

İşletme açısından: Yedekler, arşivler, medya dosyaları ve log verisi için uygun maliyetli bir katmandır; veritabanı diski gibi düşük gecikme gerektiren kullanım için tasarlanmamıştır.

İlgili: S3 storage · S3 uyumlu depolama · blok depolama

Özel bulut, altyapının yalnızca tek bir kuruluşun kullanımına ayrıldığı bulut dağıtım modelidir. NIST tanımına göre bu altyapı kuruluşun kendi binasında veya bir sağlayıcının veri merkezinde bulunabilir ve kuruluş, sağlayıcı ya da ikisi birlikte tarafından işletilebilir. Kaynaklar başka müşterilerle paylaşılmaz.

İşletme açısından: Yüksek yalıtım, öngörülebilir performans ve uyumluluk gereksinimi olan iş yüklerinde tercih edilir; maliyeti paylaşımlı modele göre genellikle daha yüksektir.

İlgili: cloud çözümleri · genel bulut · hibrit bulut

PaaS, uygulama geliştirmek ve çalıştırmak için gereken platformun (çalışma ortamı, veritabanı, ara katman yazılımı) hizmet olarak sunulduğu bulut modelidir. Kullanıcı yalnızca uygulamasını ve verisini yönetir; işletim sistemi, sunucu ve ağ sağlayıcı tarafından işletilir. NIST SP 800-145, PaaS’ı IaaS ve SaaS ile birlikte üç temel hizmet modelinden biri olarak tanımlar.

İşletme açısından: Geliştirme ekipleri altyapıyla uğraşmadan uygulamaya odaklanır; karşılığında platformun desteklediği diller, sürümler ve yapılandırma seçenekleriyle sınırlı kalınır.

İlgili: NIST hizmet modelleri · IaaS · SaaS

RDS (Remote Desktop Services), Windows Server’da yetkili kullanıcıların ağ üzerinden sunucudaki tam masaüstüne veya tek tek uygulamalara (RemoteApp) bağlanmasını sağlayan rol tabanlı altyapıdır. Uygulamalar merkezi sunucuda çalışır, istemciye RDP protokolüyle yalnızca ekran arayüzü iletilir. Eski adı Terminal Services’tir; Amazon’un ilişkisel veritabanı hizmeti Amazon RDS ile karıştırılmamalıdır.

İşletme açısından: ERP ve muhasebe yazılımlarının şubelerden ve evden kullanılmasında yaygın yöntemdir; bağlanan her kullanıcı veya cihaz için RDS CAL lisansı gerekir.

İlgili: Microsoft RDS genel bakış · RDS sunucu boyutlandırma · Windows Server yönetimi

S3 uyumlu depolama, Amazon S3 API’sini (REST tabanlı PUT, GET, LIST gibi işlemler ve imzalı istek yöntemi) destekleyen ve bu API için yazılmış uygulamalarla çalışabilen nesne depolama hizmetidir. Uyumluluk düzeyi sağlayıcıya göre değişir; Object Lock, sürümleme ve yaşam döngüsü kuralları gibi özelliklerin desteği ayrıca kontrol edilmelidir.

İşletme açısından: Yedekleme yazılımlarının çoğu S3 uyumlu hedefleri doğrudan destekler; veri, yazılım değiştirilmeden yurt içinde konumlanan bir depolamaya yazılabilir.

İlgili: Amazon S3 API başvuru belgesi · S3 storage · yedekleme terimleri

SaaS, uygulamanın sağlayıcının altyapısında çalıştığı ve kullanıcılara genellikle tarayıcı veya istemci üzerinden abonelikle sunulduğu bulut modelidir. Uygulama, altyapı ve güncellemeler sağlayıcı tarafından yönetilir; kullanıcı kendi verisini ve sınırlı uygulama ayarlarını kontrol eder. E-posta, ofis paketleri ve CRM yazılımları tipik örneklerdir.

İşletme açısından: Kurulum ve bakım yükü ortadan kalkar, fakat verinin korunması kullanıcının sorumluluğunda kalmaya devam eder; Microsoft 365 verisinin ayrıca yedeklenmesi bu sorumluluktan doğar.

İlgili: Microsoft 365 yedekleme · PaaS

Sanal makine, hipervizörün fiziksel kaynaklardan ayırdığı işlemci, bellek, disk ve ağ arayüzüyle çalışan, kendi işletim sistemine sahip yazılım tabanlı bilgisayardır. Aynı fiziksel sunucudaki diğer sanal makinelerden yalıtılmıştır. Dosyalar halinde saklandığı için kopyalanabilir, taşınabilir ve bütün olarak yedeklenebilir.

İşletme açısından: Her uygulamanın ayrı sanal makinede çalışması arızaların ve güncellemelerin birbirini etkilemesini önler; boyut, ihtiyaç değiştikçe yeniden ayarlanabilir.

İlgili: cloud sunucu kiralama · vCPU · konteyner

Sanallaştırma, tek bir fiziksel sunucunun işlemci, bellek, depolama ve ağ kaynaklarının bir yazılım katmanıyla bölünerek birbirinden yalıtılmış birden çok sanal makineye dağıtılmasıdır. Bu katmanı hipervizör sağlar. Depolama, ağ ve masaüstü sanallaştırması da aynı ilkeye dayanır.

İşletme açısından: Donanım kullanım oranını artırır, sunucu kurulumunu dakikalara indirir ve snapshot ya da canlı taşıma gibi işletim kolaylıkları sağlar; bulut sunucu hizmetlerinin teknik temelidir.

İlgili: VMware nedir · VMware yönetimi · hipervizör

vCenter Server, birden çok ESXi sunucusunu ve üzerindeki sanal makineleri tek bir arayüzden yöneten VMware yönetim sunucusudur. Küme (cluster) oluşturma, vMotion ile canlı taşıma, yüksek erişilebilirlik, dağıtılmış kaynak planlama (DRS) ve yetkilendirme gibi işlevler vCenter üzerinden çalışır. Genellikle hazır bir sanal appliance olarak kurulur.

İşletme açısından: vCenter erişimi tüm sanal altyapıya erişim anlamına gelir; yönetici hesaplarının çok faktörlü doğrulama ve en az yetki ilkesiyle korunması gerekir.

İlgili: VMware vSphere · siber güvenlik terimleri

vCPU, bir sanal makineye atanan ve hipervizör tarafından fiziksel işlemci çekirdeklerine veya donanım iş parçacıklarına (thread) zamanlanan sanal işlemci birimidir. Bir vCPU genellikle bir donanım iş parçacığına karşılık gelir; ancak bu eşleme ve aşırı tahsis oranı sağlayıcıdan sağlayıcıya farklılık gösterir.

İşletme açısından: Aynı vCPU sayısı farklı sağlayıcılarda farklı performans verebilir; işlemci nesli ve aşırı tahsis oranı karşılaştırmaya dahil edilmelidir.

İlgili: RDS sunucu boyutlandırma · kaynak aşırı tahsisi

VDS, işlemci ve bellek kaynaklarının sanal sunucuya ayrıldığı ve diğer kullanıcılarla paylaşılmadığı sanal sunucu türü olarak tanımlanır. Terimin standart bir tanımı yoktur: bazı sağlayıcılar VDS ile VPS’i eş anlamlı kullanır, bazıları ise aşırı tahsis yapılmadığını belirtmek için VDS adını tercih eder.

İşletme açısından: Teklif karşılaştırmasında VDS etiketine değil, vCPU’ların fiziksel çekirdeklere ayrılıp ayrılmadığına ve aşırı tahsis oranına bakılmalıdır.

İlgili: VDS nedir, cloud sunucudan farkı · kaynak aşırı tahsisi

Veri yerelliği, verinin fiziksel olarak hangi ülke veya bölgedeki altyapıda saklandığı ve işlendiğidir; mevzuat, sözleşme ya da kurum politikası gereği verinin belirli bir coğrafyada tutulması şartı da bu kavramla ifade edilir. Veri egemenliği (data sovereignty) ise verinin bulunduğu ülkenin hukukuna tabi olmasını anlatan yakın fakat ayrı bir kavramdır.

İşletme açısından: KVKK kapsamındaki kişisel verilerin yurt dışına aktarımı ek şartlara bağlıdır; verinin Türkiye’de tutulması bu süreci sadeleştirir.

İlgili: KVKK ve veri yedekleme · siber güvenlik terimleri

VMware vSphere, VMware’in sunucu sanallaştırma platformunun genel adıdır ve temelde ESXi hipervizörü ile vCenter yönetim sunucusundan oluşur. Sanal makine oluşturma, kaynak havuzları, yüksek erişilebilirlik (vSphere HA) ve sanal makinelerin kesintisiz taşınması (vMotion) gibi özellikler bu platformda sunulur. VMware, 2023’ten bu yana Broadcom bünyesindedir.

İşletme açısından: Kurumsal sanallaştırmada yaygın bir standarttır; lisans modelindeki değişiklikler sonrasında sahip olunan altyapı ile kiralık altyapının maliyeti birçok kuruluşta yeniden karşılaştırılmaktadır.

İlgili: VMware yönetimi · VMware nedir · vCenter

VPS, fiziksel bir sunucunun sanallaştırmayla bölünmesiyle oluşturulan ve kendi işletim sistemi ile yönetici erişimi sunan sanal sunucudur. Kaynaklar aynı sunucudaki diğer VPS’lerle paylaşılır ve çoğu zaman aşırı tahsis uygulanır. Klasik VPS yapılarında sanal sunucu tek bir fiziksel makineye bağlıdır; o makinenin arızası VPS’i de durdurur.

İşletme açısından: Düşük maliyetli web siteleri ve test ortamları için uygundur; kritik iş uygulamalarında ayrılmış kaynak miktarı ve donanım yedekliliği ayrıca sorgulanmalıdır.

İlgili: VPS seçerken dikkat edilmesi gerekenler · VDS · cloud sunucu

Yatay ölçekleme, yükü karşılamak için aynı işi yapan sunucu sayısının artırılması (scale out) veya azaltılmasıdır (scale in). Gelen trafik bir yük dengeleyiciyle sunucular arasında dağıtılır. Uygulamanın birden çok kopya halinde çalışabilecek ve oturum bilgisini ortak bir yerde tutacak şekilde tasarlanmış olması gerekir.

İşletme açısından: Tek sunucu sınırını ortadan kaldırır ve bir sunucunun arızasında hizmetin sürmesini sağlar; web uygulamaları ve RDS oturum sunucuları için uygundur.

İlgili: yük dengeleyici · dikey ölçekleme · RDS sunucu boyutlandırma

Yönetilen hizmet, sunucu, ağ, yedekleme veya güvenlik gibi BT işlerinin izlenmesi, bakımı ve sorun çözümünün sözleşmeyle bir hizmet sağlayıcıya devredilmesidir. Kapsam, müdahale süreleri ve sorumluluk sınırları genellikle bir hizmet seviyesi sözleşmesiyle (SLA) tanımlanır.

İşletme açısından: BT ekibi sınırlı olan kuruluşlar 7/24 izleme ve yama gibi rutin işleri devredebilir; sözleşmede hangi işin kimde kaldığı açıkça yazılmalıdır.

İlgili: yönetilen hizmetler · hizmet seviyesi sözleşmesi

Yük dengeleyici, gelen istekleri belirli bir algoritmaya göre birden çok sunucuya dağıtan ağ bileşenidir. Sağlık kontrolleriyle yanıt vermeyen sunucuyu devreden çıkarır. Ağ katmanında (L4, IP ve port bilgisiyle) veya uygulama katmanında (L7, HTTP içeriğiyle) çalışabilir; donanım, yazılım veya bulut hizmeti olarak sunulur.

İşletme açısından: Kapasite artışı ve bakım sırasında kesintisiz hizmet için kullanılır; SSL/TLS sonlandırma ve web uygulama güvenlik duvarı gibi işlevlerle birlikte konumlandırılabilir.

İlgili: yatay ölçekleme · siber güvenlik terimleri