Yedekleme Terimleri Sözlüğü: RPO, RTO ve Felaket Kurtarma Kavramları

3-2-1 kuralı, verinin en az 3 kopyasının tutulmasını, bu kopyaların 2 farklı depolama ortamında bulunmasını ve en az 1 kopyanın farklı bir lokasyonda saklanmasını öneren yedekleme prensibidir. Üretim verisi de bu üç kopyadan biri sayılır. Tek bir arızanın veya olayın tüm kopyaları aynı anda yok etmesini önlemeyi amaçlar.

İşletme açısından: Aynı sunucu odasındaki NAS üzerinde tutulan yedek, yangın veya hırsızlıkta üretim verisiyle birlikte kaybolur. Bulut yedekleme, lokasyon dışı kopya şartını karşılamanın en pratik yoludur.

İlgili: 3-2-1 yedekleme kuralı · 3-2-1-1-0 kuralı · cloud veri yedekleme

3-2-1-1-0 kuralı, 3-2-1 kuralını fidye yazılımı dönemine göre genişleten yedekleme prensibidir. Ek olarak en az 1 kopyanın çevrimdışı, yalıtılmış (air gap) veya değiştirilemez olmasını ve geri yükleme doğrulamalarında 0 hata bulunmasını öngörür. Son bileşen, yedeklerin düzenli olarak test edilmesini zorunlu kılar.

İşletme açısından: Kural, yedeğin sadece var olmasının değil, saldırıdan sağ çıkmasının ve gerçekten açılabilmesinin önemini vurgular. Değiştirilemez bulut yedeği ve otomatik doğrulama, bu iki ek şartı karşılamanın yaygın yoludur.

İlgili: 3-2-1 kuralı · immutable backup · geri yükleme testi

Air gap (hava boşluğu), bir yedek kopyasının üretim ağından fiziksel veya mantıksal olarak yalıtılmasıdır. Fiziksel air gap ağdan çıkarılmış bant veya disklerle, mantıksal air gap ise ayrı kimlik bilgileri, ağ ayrımı ve erişim kısıtlarıyla sağlanır. Amaç, saldırganın ağ üzerinden yedeğe ulaşamamasıdır.

İşletme açısından: Üretim ortamını ele geçiren bir saldırganın aynı yetkiyle yedeklere de ulaşabilmesi en sık görülen zayıflıklardan biridir. Yalıtılmış kopya, 3-2-1-1-0 kuralındaki ek “1” bileşenini karşılayan yollardan biridir.

İlgili: 3-2-1-1-0 kuralı · fidye yazılımı · fidye yazılımı dayanıklılık testi

Anında kurtarma (instant recovery), bir sanal makinenin tam geri yükleme beklenmeden doğrudan yedek dosyasından başlatılmasıdır. Makine yedek deposu üzerinden çalışmaya başlar, ardından arka planda üretim depolamasına taşınır. Veeam gibi yazılımlar bu özelliği sanal makine seviyesinde sunar.

İşletme açısından: Büyük bir sunucunun geri yüklenmesi saatler sürebilirken anında kurtarma hizmeti dakikalar içinde yeniden açabilir. Yedek deposunun performansı, makine bu sırada çalışırken kullanıcı deneyimini belirler.

İlgili: RTO · yedekleme ve felaket kurtarma

Artımlı yedek (incremental backup), türü ne olursa olsun bir önceki yedekten bu yana değişen verinin kopyalandığı yedek türüdür. Önceki yedek tam da olabilir, artımlı da. Geri yükleme için son tam yedek ile ondan sonraki tüm artımlı yedeklerin eksiksiz bir zincir halinde bulunması gerekir.

İşletme açısından: Artımlı yedek hızlıdır ve az yer kaplar; günlük yedeklemenin çoğu bu yöntemle yapılır. Zincirdeki tek bir bozuk halka sonraki geri dönüş noktalarını etkileyebildiğinden yedek doğrulaması önem kazanır.

İlgili: fark yedeği · sürekli artımlı yedek · geri yükleme testi

Asenkron replikasyon, yazma işleminin kaynakta tamamlanınca onaylandığı, değişikliklerin hedefe ise kısa bir gecikmeyle veya belirli aralıklarla aktarıldığı replikasyon türüdür. Uygulama hedefin onayını beklemez. Hedef kopya kaynağın birkaç saniye ile birkaç saat gerisinde olabilir.

İşletme açısından: Asenkron replikasyon uzak lokasyonlar arasında ve standart internet bağlantılarında çalışabildiği için felaket kurtarmada en yaygın yöntemdir. Aradaki gecikme, kabul edilen RPO değerine karşılık gelir.

İlgili: senkron replikasyon · felaket kurtarma · RPO

BaaS (Backup as a Service, hizmet olarak yedekleme), yedekleme yazılımının, depolamanın ve çoğu zaman yönetiminin bir hizmet sağlayıcı tarafından sunulduğu yedekleme modelidir. Yedekler sağlayıcının veri merkezindeki depolamaya ağ üzerinden aktarılır. Ücretlendirme genellikle korunan sistem sayısı veya kullanılan kapasiteye göre yapılır.

İşletme açısından: BaaS, yedekleri otomatik olarak işletme binasının dışına taşır ve yedek donanımı satın alma ihtiyacını kaldırır. Seçimde verinin hangi ülkede tutulduğu, saklama seçenekleri ve geri yükleme desteği belirleyici olur.

İlgili: cloud veri yedekleme · yedekleme yönetimi · DRaaS

Değiştirilemez yedek (immutable backup), belirlenen saklama süresi boyunca silinemeyen, üzerine yazılamayan ve şifrelenemeyen yedektir. Koruma, WORM depolama veya S3 Object Lock gibi depolama seviyesindeki mekanizmalarla sağlanır. Yönetici hesabı ele geçirilse bile kilit süresi dolmadan yedek değiştirilemez.

İşletme açısından: Fidye yazılımı saldırganları şifrelemeden önce yedekleri silmeyi hedefler. Değiştirilemez yedek, saldırı sonrasında temiz bir kopyanın kalmasını sağlayan en etkili önlemlerden biridir.

İlgili: immutable backup hizmeti · immutable backup nedir · Object Lock

DRaaS (Disaster Recovery as a Service, hizmet olarak felaket kurtarma), sistemlerin bir hizmet sağlayıcının bulut altyapısına replike edildiği ve felaket anında orada çalıştırıldığı felaket kurtarma modelidir. İkincil veri merkezi, donanım ve replikasyon altyapısı sağlayıcı tarafından işletilir. Kullanım genellikle abonelik modeliyle ücretlendirilir.

İşletme açısından: DRaaS, ikinci bir veri merkezi kurmanın sermaye maliyetini ve operasyon yükünü ortadan kaldırır. Sözleşmede RPO/RTO hedefleri, test sıklığı ve failover sorumlulukları açıkça yazılmalıdır.

İlgili: felaket kurtarma (DRaaS) · failover · BaaS

Failback, failover sonrasında birincil sistem veya lokasyon yeniden hazır olduğunda iş yükünün asıl ortama geri taşınması işlemidir. İkincil lokasyonda çalışırken oluşan değişikliklerin birincil ortama senkronize edilmesini içerir. Planlı bir bakım penceresinde yapılması tercih edilir.

İşletme açısından: Failback çoğu zaman failover’dan daha uzun sürer ve veri senkronizasyonu atlanırsa felaket sırasında girilen kayıtlar kaybolabilir. Felaket kurtarma planı geri dönüş adımlarını da kapsamalıdır.

İlgili: failover · cloud veri replikasyon · felaket kurtarma planı

Failover, birincil sistem veya lokasyon kullanılamaz hale geldiğinde iş yükünün yedek sisteme ya da ikincil lokasyona aktarılması işlemidir. Otomatik veya yönetici onayıyla manuel olarak başlatılabilir. Ağ yönlendirmesi, IP adresleri ve DNS kayıtlarının da yeni konuma göre güncellenmesi gerekir.

İşletme açısından: Failover, felaket kurtarma planının kâğıt üzerinde kalıp kalmadığını gösteren andır. Kimin karar vereceği, hangi sistemlerin hangi sırayla açılacağı ve kullanıcıların nasıl yönlendirileceği önceden yazılı olmalıdır.

İlgili: failback · felaket kurtarma · geri yükleme testi

Fark yedeği (differential backup), son tam yedekten bu yana değişen tüm verinin kopyalandığı yedek türüdür. Aradaki fark yedeklerini dikkate almadığı için her yeni fark yedeği bir öncekinden büyük olur. Geri yükleme için yalnızca son tam yedek ve son fark yedeği yeterlidir.

İşletme açısından: Fark yedeği, artımlı yedeğe göre daha fazla yer kaplar ama geri yükleme zinciri kısadır. Tam yedeğin seyrek alındığı ortamlarda fark yedeklerinin hızla büyüdüğü depolama planında hesaba katılmalıdır.

İlgili: tam yedek · artımlı yedek · yedekleme depolama hesaplayıcı

Felaket kurtarma (disaster recovery, DR), bir veri merkezi arızası, yangın, sel, siber saldırı veya benzeri büyük bir olay sonrasında BT sistemlerinin ve verinin ikincil bir lokasyonda yeniden çalışır hale getirilmesi sürecidir. Plan, teknoloji ve düzenli testten oluşur. Hedefleri RPO ve RTO değerleriyle tanımlanır.

İşletme açısından: Felaket kurtarma, tek bir dosyanın geri yüklenmesinden farklı olarak tüm bir hizmetin başka bir yerde ayağa kaldırılmasıdır. Yazılı bir plan ve test edilmiş bir geçiş prosedürü olmadan teknoloji tek başına yeterli değildir.

İlgili: felaket kurtarma hizmeti · felaket kurtarma planı nasıl hazırlanır · iş sürekliliği

Geri dönüş noktası (restore point), bir sistemin veya verinin belirli bir andaki haline dönülebilmesini sağlayan yedek kaydıdır. Her başarılı yedekleme işi en az bir geri dönüş noktası oluşturur. Kaç nokta tutulacağını saklama politikası belirler.

İşletme açısından: Geri dönüş noktalarının sıklığı, olası veri kaybının üst sınırını yani fiilen gerçekleşen RPO değerini belirler. Günde bir yedek alınan bir sistemde en kötü durumda yaklaşık bir günlük veri kaybı göze alınmış olur.

İlgili: RPO · saklama süresi · yedekleme ve felaket kurtarma

Geri yükleme testi (restore testing), yedeklerin gerçekten açılabildiğini ve sistemlerin hedeflenen sürede çalışır hale getirilebildiğini doğrulamak için yapılan planlı denemedir. Tek dosya geri yüklemeden tüm sistemin izole bir ortamda açılmasına kadar farklı kapsamlarda yapılabilir. Sonuçlar ve ölçülen süreler kayıt altına alınır.

İşletme açısından: Yedekleme işinin “başarılı” görünmesi, verinin geri getirilebileceğini kanıtlamaz. Düzenli test, ölçülen gerçek RTO değerini ortaya koyar ve 3-2-1-1-0 kuralındaki “0 hata” şartının dayanağıdır.

İlgili: 3-2-1-1-0 kuralı · yedekleme yönetimi · felaket kurtarma planı

GFS (Grandfather-Father-Son, büyükbaba-baba-oğul) saklama, geri dönüş noktalarının farklı sürelerle tutulduğu katmanlı bir saklama şemasıdır. Günlük yedekler kısa süre, haftalık yedekler daha uzun, aylık ve yıllık yedekler ise en uzun süre saklanır. Böylece az sayıda yedekle uzun bir zaman aralığı kapsanır.

İşletme açısından: GFS, hem dünkü bir dosyayı hem de aylar önceki bir kaydı geri getirebilmeyi depolama maliyetini patlatmadan mümkün kılar. Denetim ve mevzuat kaynaklı uzun saklama ihtiyaçları genellikle aylık ve yıllık katmanla karşılanır.

İlgili: saklama süresi · KVKK ve veri yedekleme · yedekleme depolama hesaplayıcı

İş etki analizi (business impact analysis, BIA), iş süreçlerinin ve bunları destekleyen sistemlerin kesintiye uğraması halinde ortaya çıkacak operasyonel ve mali etkilerin belirlendiği analizdir. NIST SP 800-34, olasılık planlaması sürecinin temel adımlarından biri olarak BIA’yı tanımlar. Analiz sonucunda her sistem için kritiklik sınıfı ile RTO ve RPO hedefleri ortaya çıkar.

İşletme açısından: BIA olmadan tüm sistemlere aynı koruma uygulanır: ya gereksiz para harcanır ya da kritik sistem yetersiz korunur. Saatlik kesinti maliyeti, analizin en somut çıktısıdır.

İlgili: kesinti maliyeti hesaplayıcı · RTO · iş sürekliliği

İş sürekliliği (business continuity), bir kurumun kesinti veya kriz sırasında kritik faaliyetlerini kabul edilebilir bir seviyede sürdürebilme kapasitesidir. BT sistemlerinin yanında personel, tesis, tedarikçiler ve iletişimi de kapsar. ISO 22301, iş sürekliliği yönetim sistemi için uluslararası standarttır.

İşletme açısından: Felaket kurtarma iş sürekliliğinin BT ayağıdır; sunucular ayağa kalksa da personel, süreç ve iletişim planı yoksa iş durmaya devam eder. İş etki analizi, bu planın hangi süreçlere öncelik vereceğini belirler.

İlgili: iş etki analizi · felaket kurtarma · ISO 22301

Microsoft 365 yedekleme, Exchange Online e-postalarının, OneDrive dosyalarının, SharePoint sitelerinin ve Teams verisinin Microsoft altyapısının dışında ayrı bir yedek kopyasının tutulmasıdır. Microsoft hizmetin erişilebilirliğinden sorumludur; veri silinmesine ve yanlış kullanıma karşı koruma ise paylaşılan sorumluluk modelinde büyük ölçüde müşteridedir.

İşletme açısından: Geri dönüşüm kutusu ve saklama ilkeleri sınırlı süreli koruma sağlar ve bağımsız bir yedeğin yerini tutmaz. Ayrılan bir çalışanın hesabı silindiğinde veya hesap ele geçirildiğinde ayrı yedek kritik hale gelir.

İlgili: Microsoft 365 yedekleme · KVKK ve veri yedekleme · SaaS

Object Lock, S3 uyumlu nesne depolamada nesnelerin belirli bir süre veya süresiz olarak silinmesini ve üzerine yazılmasını engelleyen WORM özelliğidir. AWS belgelerine göre sürüm yönetimi (versioning) açık bucket’larda çalışır ve governance ile compliance olmak üzere iki saklama modu sunar. Compliance modunda kilit süresi hiçbir kullanıcı tarafından kısaltılamaz.

İşletme açısından: Veeam gibi yedekleme yazılımları Object Lock destekli depolamaya yazarak değiştirilemez yedek oluşturabilir. Mod ve süre seçimi, hem güvenlik düzeyini hem de silinemeyecek verinin maliyetini belirler.

İlgili: S3 storage · değiştirilemez yedek · S3 uyumlu depolama

Replikasyon, bir sistemin veya verinin başka bir konumdaki kopyasının sürekli ya da belirli aralıklarla güncel tutulmasıdır. Sanal makine, depolama veya veritabanı seviyesinde yapılabilir. Hedef kopya, gerektiğinde kısa sürede devreye alınabilecek şekilde hazır bekler.

İşletme açısından: Replikasyon, kesinti süresini kısaltmak için kullanılır; yedekleme ise geçmişe dönmek için. Kaynaktaki hatalı silme veya şifreleme de hedefe kopyalanabildiğinden replikasyon yedeklemenin yerini tutmaz, onu tamamlar.

İlgili: cloud veri replikasyon · senkron replikasyon · asenkron replikasyon

RPO (Recovery Point Objective, kurtarma noktası hedefi), bir kesinti sonrasında verinin geri döndürülmesi gereken zaman noktasıdır. NIST SP 800-34 bu terimi kesinti sonrasında verinin kurtarılması gereken an olarak tanımlar. Pratikte kabul edilebilir en fazla veri kaybını zaman cinsinden ifade eder.

İşletme açısından: 4 saatlik RPO, son 4 saatte girilen siparişlerin, faturaların veya kayıtların kaybolmasının göze alındığı anlamına gelir. Yedekleme sıklığı ve replikasyon yöntemi bu hedefe göre seçilir.

İlgili: RTO · felaket kurtarma · felaket kurtarma planı

RTO (Recovery Time Objective, kurtarma süresi hedefi), bir sistemin kesintiden sonra iş süreçleri olumsuz etkilenmeden önce kurtarma aşamasında kalabileceği en uzun süredir. Kesintinin başlangıcından hizmetin yeniden kullanılabilir olmasına kadar geçen hedef süreyi tanımlar. Tanım NIST SP 800-34 kaynaklıdır.

İşletme açısından: RTO ne kadar kısaysa çözüm o kadar maliyetlidir: birkaç dakikalık RTO hazır bekleyen replikaya, birkaç günlük RTO ise yedekten geri yüklemeye karşılık gelebilir. Doğru değer, saatlik kesinti maliyetiyle birlikte belirlenir.

İlgili: RPO · kesinti maliyeti hesaplayıcı · felaket kurtarma

Saklama süresi (retention), bir yedeğin veya geri dönüş noktasının silinmeden önce ne kadar süre ya da kaç adet tutulacağını belirleyen ayardır. Gün, hafta veya nokta sayısıyla tanımlanabilir. Süre dolan yedekler politika gereği otomatik olarak silinir veya birleştirilir.

İşletme açısından: Saklama süresi, geri dönülebilecek en eski tarihi ve depolama maliyetini birlikte belirler. Fidye yazılımı çoğu zaman haftalarca fark edilmediği için çok kısa tutulan saklama süresi, temiz bir yedeğe ulaşmayı imkânsız hale getirebilir.

İlgili: GFS saklama · KVKK ve veri yedekleme · yedekleme depolama hesaplayıcı

Senkron replikasyon, bir yazma işleminin hem kaynakta hem hedefte tamamlandığı onaylanmadan uygulamaya başarılı sayılmadığı replikasyon türüdür. İki kopya her an aynı durumdadır ve teorik veri kaybı sıfıra yakındır. Her yazma işlemi hedefin onayını beklediğinden mesafe ve ağ gecikmesi performansı doğrudan etkiler.

İşletme açısından: Senkron replikasyon, veri kaybına tahammülü olmayan sistemler için uygundur ancak genellikle düşük gecikmeli, yakın lokasyonlar arasında uygulanabilir. Bant genişliği ve altyapı maliyeti asenkron yönteme göre yüksektir.

İlgili: asenkron replikasyon · RPO · cloud veri replikasyon

Sentetik tam yedek (synthetic full), üretim sisteminden yeniden veri okunmadan, yedek deposundaki mevcut tam ve artımlı yedeklerin birleştirilmesiyle oluşturulan tam yedektir. Sonuç, aynı tarihte alınmış klasik bir tam yedekle aynı içeriğe sahiptir. İşlem tamamen yedekleme altyapısının içinde gerçekleşir.

İşletme açısından: Sentetik tam yedek, uzun artımlı zincirleri kısaltır ve üretim sunucularını yoğun tam yedek okumasından korur. Yedekleme penceresi dar olan işletmeler için düzenli tam yedek ihtiyacını karşılamanın pratik yoludur.

İlgili: tam yedek · sürekli artımlı yedek · cloud veri yedekleme

Snapshot (anlık görüntü), bir sanal makinenin, diskin veya depolama biriminin belirli bir andaki durumunun kaydıdır. Genellikle kaynak sistemle aynı depolama üzerinde tutulur ve saniyeler içinde oluşturulur. Değişiklikler ayrı bir katmanda izlendiği için ilk anda çok az yer kaplar.

İşletme açısından: Snapshot, güncelleme öncesi hızlı geri dönüş için kullanışlıdır ama tek başına yedek sayılmaz: depolama arızalanırsa snapshot da kaybolur. Uzun süre tutulan snapshot’lar performansı düşürebildiğinden kalıcı koruma ayrı bir yedekle sağlanır.

İlgili: yedekleme · 3-2-1 kuralı · cloud veri yedekleme

Sürekli artımlı yedek (forever forward incremental), zincirin başında bir kez tam yedek alınıp sonrasında yalnızca artımlı yedeklerin üretildiği yöntemdir. Saklama süresi dolduğunda en eski artımlı yedek tam yedeğe birleştirilir ve zincir sabit uzunlukta tutulur. Veeam Backup & Replication bu yöntemi yedekleme yöntemleri arasında tanımlar.

İşletme açısından: Üretim sistemlerinden tekrar tekrar tam yedek okunmadığı için sunucu ve ağ üzerindeki yük azalır. Birleştirme işlemi ise yedek deposunda okuma-yazma yükü oluşturur ve depolama performansı buna göre seçilir.

İlgili: sentetik tam yedek · saklama süresi · yedekleme yönetimi

Tam yedek (full backup), seçilen kaynaktaki tüm verinin, önceki yedeklerden bağımsız olarak eksiksiz kopyalandığı yedek türüdür. Geri yükleme için tek bir dosya zinciri yeterli olduğundan en basit kurtarma senaryosunu sunar. Buna karşılık en uzun süren ve en çok depolama alanı tüketen yedek türüdür.

İşletme açısından: Her gün tam yedek almak büyük veri setlerinde hem yedekleme penceresini hem de depolama faturasını büyütür. Bu yüzden tam yedek genellikle haftalık veya aylık alınır, aradaki günler artımlı yedekle tamamlanır.

İlgili: artımlı yedek · sentetik tam yedek · yedekleme depolama hesaplayıcı

Tekilleştirme (deduplication), yedeklenen veri içindeki tekrar eden blokların yalnızca bir kez saklanıp diğer kopyaların bu bloğa referansla temsil edildiği depolama tekniğidir. Kaynak tarafında, yedekleme sunucusunda veya hedef depolamada uygulanabilir. Çoğunlukla sıkıştırma ile birlikte kullanılır.

İşletme açısından: Aynı işletim sistemini kullanan çok sayıda sanal makinede tekilleştirme, gereken yedek alanını ve ağ trafiğini belirgin biçimde azaltabilir. Elde edilen oran veri tipine bağlıdır; şifrelenmiş veya zaten sıkıştırılmış veride kazanç düşüktür.

İlgili: yedekleme depolama hesaplayıcı · cloud veri yedekleme

Uygulama farkındalıklı yedek (application-aware backup), yedek alınmadan önce veritabanı veya e-posta sunucusu gibi uygulamaların tutarlı bir duruma getirildiği yedekleme yöntemidir. Windows ortamlarında genellikle VSS (Volume Shadow Copy Service) ile bekleyen yazmalar diske aktarılır. Bazı uygulamalarda işlem günlüklerinin (log) budanması da bu adımda yapılır.

İşletme açısından: Uygulama farkındalığı olmadan alınan bir SQL Server veya Exchange yedeği açılabilir ama veritabanı tutarsız olabilir. ERP ve muhasebe sistemlerinde bu ayar, geri yüklemenin başarısını doğrudan etkiler.

İlgili: yedekleme yönetimi · geri yükleme testi

WORM (Write Once, Read Many, bir kez yaz, çok kez oku), verinin bir kez yazıldıktan sonra belirli bir süre boyunca değiştirilemediği ve silinemediği, ancak istenildiği kadar okunabildiği depolama modelidir. Eskiden optik diskler ve özel bantlarla, bugün ise çoğunlukla nesne depolamadaki yazılım kilitleriyle uygulanır.

İşletme açısından: WORM, hem değiştirilemez yedeklerin hem de mevzuat gereği değiştirilmeden saklanması gereken kayıtların teknik temelidir. Saklama süresi bir kez kilitlendiğinde kısaltılamayabileceği için doğru belirlenmelidir.

İlgili: değiştirilemez yedek · Object Lock · S3 storage

Yedekleme, verinin ve sistemlerin bir kopyasının üretim ortamından ayrı bir depolama alanında tutulması işlemidir. Amaç; silinme, bozulma, donanım arızası, fidye yazılımı veya felaket sonrasında verinin belirli bir zamandaki haline geri dönebilmektir. Yedek, ancak geri yüklenebildiği ölçüde değer taşır.

İşletme açısından: Yedekleme bir sigorta poliçesi gibi çalışır: maliyeti her ay görünür, faydası ise yalnızca bir sorun yaşandığında ortaya çıkar. Doğru kurgu, kaybedilebilecek veri miktarını ve işin durma süresini doğrudan belirler.

İlgili: cloud veri yedekleme · yedekleme stratejileri · 3-2-1 kuralı